फिनल्यान्डमा सुरु भयो च्याउको सिजन: यी हुन् स्वादिष्ट र सजिलै चिन्न सकिने पाँच प्रजाति

(प्रिय पाठक, यो नेपालीलाइनेनका सहयोगी सदस्यहरूले मात्र पढ्न मिल्ने ‘प्रिमियम स्टोरी’ हो। ‘सहयोगी सदस्य’ बनी हामीलाई सघाउनु भएकोमा धेरै-धेरै धन्यवाद।)

केही समय फिनल्यान्ड बस्नुभएको छ भने थाहा पाइसक्नु भए होला-फिनल्यान्डमा च्याउ टिप्नु एकदमै सामान्य र लोकप्रिय परम्परा हो। यो फिनिस संस्कृतिको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो, जुन ‘jokahenkilönoikeus’ वा ‘हरेक व्यक्तिको अधिकार’ मा आधारित छ।

‘हरेक व्यक्तिको अधिकार’ को अवधारणा अन्तर्गत फिनल्यान्डमा बस्ने जोसुकै जङ्गलमा स्वतन्त्र रूपमा घुम्न र प्रकृतिले दिएका फलफूल र च्याउहरू सङ्कलन गर्न सक्छन्। हरेक वर्ष मध्य समर पछाडी र शरद ऋतुमा हजारौँ फिनिश नागरिकहरू आफ्नो परिवार र साथीहरूसँग जङ्गलमा च्याउ टिप्न जान्छन्।

विदेशी पृष्ठभूमिका मानिसहरूका लागि च्याउ टिप्नु फिनिश समाज र प्रकृतिसँग जोडिने एक उत्कृष्ट माध्यम पनि हो। जङ्गलबाट ताजा र पौष्टिक च्याउहरू सित्तैमा पाउनु आर्थिक रूपमा पनि फाइदाजनक हुन्छ।

च्याउ टिप्नु शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यका लागि पनि धेरै लाभदायक हुन्छ। जङ्गलमा हिँड्दा राम्रो व्यायाम हुन्छ, तनावको स्तर घट्छ, मुड सुध्रिन्छ र समग्र मानसिक शान्ति बढ्छ।

जापानमा गरिएको ‘शिनरिन-योकू’ वा ‘वन स्नान’ सम्बन्धी एक अनुसन्धानले प्रकृतिमा समय बिताउँदा रक्तचाप र तनाव हर्मोन ‘कोर्टिसोल’ घटाउन मद्दत पुग्ने देखाएको थियो।

फिनल्यान्डमा करिब २००० ठूला च्याउका प्रजातिहरू पाइन्छन्। यीमध्ये करिब २०० प्रजातिहरू खाने योग्य मानिन्छन्। यसमध्ये पनि करिब १०० प्रजातिहरू भने सङ्कलनका लागि पर्याप्त मात्रामा पाइन्छन्।

फिनल्यान्डमा पाइमे च्याउका अधिकांश प्रजातिहरू विषालु नभए पनि करिब ५० प्रजातिहरू भने विषालु छन्। यीमध्ये पनि कम्तीमा पाँच प्रजातिहरू भने ज्यानै लिने खालका अर्थात् घातक रुपमा विषालु छन्। 

यहाँ हामी सजिलैसँग चिन्न सकिने र खानको लागि सुरक्षित मानिने पाँच लोकप्रिय च्याउहरूको बारेमा चर्चा गर्नेछौं। यी च्याउहरू टिपेर पकाएर खाएको करिब १२ वर्षभन्दा लामो अनुभवका आधारमा नेपालीलाइनेनले यो लेख तयार पारेको हो। यहाँ समावेश सम्पूर्ण फोटोहरू पनि नेपालीलाइनेनले लिएको हो।

१. कान्तारेल्ली (Kantarelli)

कान्तारेल्ली फिनल्यान्डमा पाइने र बेचिने मध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध च्याउ हो। यसलाई अंग्रेजीमा Chanterelle भनिन्छ। यसको स्वाद र सुगन्ध निकै मिठो हुन्छ। समरका बेला यो पसलमा पनि किन्न पाइन्छ। जङ्गलमा यो हरेक वर्ष एउटै स्थानमा पाइन्छ, अर्थात् यो हरेक वर्षजसो एकै ठाउँमा उम्रिरहन्छ।

1. कसरी चिन्ने?
   • यसको रङ चम्किलो सुनौलो पहेँलो हुन्छ।
   • यसको आकार फूलको जस्तो, माथितिर फराकिलो र तल साँघुरो हुँदै गएको हुन्छ।
   • टोपीको मुनि गिल्स (gills) हुँदैनन्, बरु डाँठसम्मै पुगेका नसाजस्ता धर्साहरू (ridges) हुन्छन्।
   • यसको बास्ना हल्का फलफूल (खुर्पानी) जस्तो आउँछ।
2. कहाँ र कहिले पाइन्छ?
   • यो सामान्यतया जूनको अन्त्यदेखि सेप्टेम्बरसम्म पाइन्छ।
   • यो मिश्रित जंगलमा, विशेष गरी सल्लाका रूखहरूको नजिक, ओसिलो ठाउँमा र झ्याउहरूको बीचमा हुर्कन्छ। आजभोली यो बाटोको डिलमा पनि देखिन गरेको छ।
3. कसरी खाने?
   • यसलाई बटर, प्याज र क्रिमसँग पकाउँदा निकै मिठो हुन्छ। नेपाली पारामा चरचरी भुटेर लसुन, धनीया, अदुवा आदी हालेर खाँदा पनि मिठो हुन्छ।
   • यसलाई सुप, सस, पास्ता वा रिसोट्टोमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। सुकाएर राख्न पनि सकिन्छ।

---

२. हेर्कुतात्ती (Herkkutatti)

हेर्कुतात्तीलाई च्याउहरूको राजा मानिन्छ। यसलाई अंग्रेजीमा Porcini वा King Bolete भनेर चिनिन्छ। यसको स्वाद एकदमै मिठो हुन्छ। कुखुराको मासु जसरी भुटेर खाँदा यो निकै स्वादिलो हुन्छ। यसको रिसोत्तो अर्थात जाउलो बनाएर खाँदा पनि निकै स्वादिलो हुन्छ।

1. कसरी चिन्ने?
   • यसको टोपी चिल्लो र खैरो रङको हुन्छ।
   • डाँठ मोटो, बलियो र सेतो वा हल्का खैरो रङको हुन्छ, जसमा मसिनो जाली जस्तो देखिन्छ।
   • सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पहिचान: टोपीको मुनि गिल्सको सट्टा स्पन्ज जस्तो छिद्रहरू (pores) हुन्छन्। कलिलो हुँदा सेतो र पछि पहेँलो/हरियो रङको देखिन्छ।
2. कहाँ र कहिले पाइन्छ?
   • यो जुलाईदेखि अक्टोबरको शुरुसम्म पाइन्छ।
   • यो सल्लाका रूखहरू भएको जंगलमा पाइन्छ।
3. कसरी खाने?
   • यसलाई ताजा काटेर ओलिभ तेल वा घिउमा लसुनसँग भुटेर खानु उत्तम हुन्छ।
   • यो रिसोत्तो/जाउलो, र पास्ताका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।
   • यसलाई पातलो गरी काटेर सुकाउँदा यसको स्वाद अझै मिठो हुन्छ र पछि सुप वा ससमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

---

३. सुप्पिलोभाहभेरो (Suppilovahvero)

सुप्पिलोभाहभेरो पनि निकै मिठो च्याउमध्ये पर्छ। अंग्रेजीमा यसलाई Funnel Chanterelle वा Winter Chanterelle भनिन्छ। यो समरको अन्त्यतिर र अटमभरि पाइने एक निकै स्वादिष्ट च्याउ हो।

• कसरी चिन्ने?
  • यसको आकार सोली (funnel) जस्तो हुन्छ।
  • टोपी/क्याप खैरो रङको र पातलो हुन्छ, बीचमा प्वाल परेको हुन्छ जुन डाँठसम्मै पुग्छ।
  • डाँठ पहेँलो र खोक्रो हुन्छ।
  • टोपीको मुनि खैरो-पहेँलो रङका नसाजस्ता धर्साहरू हुन्छन्।
• कहाँ र कहिले पाइन्छ?
  • यो नोभेम्बरसम्म र कहिलेकाहीँ पहिलो हिउँ परेपछि पनि पाइन्छ।
  • यो सामान्यतया स्प्रुस (spruce) जंगलमा, झ्याउले ढाकिएको जमिनमा ठूलो समूहमा हुर्कन्छ।
• कसरी खाने?
  • यसको स्वाद अलि मसलेदार र माटोजस्तो हुन्छ।
  • यसलाई सुप, सस र मासुका परिकारहरूमा प्रयोग गरिन्छ।
  • सुकाएर राख्नको लागि यो सबैभन्दा उत्तम च्याउ मध्ये एक हो। सुकेपछि यसको स्वाद अझ बढ्छ।

---

४. केल्ताहापेरो (Keltahapero)

केल्ताहापेरो धेरैको प्रिय च्याउ हो। अङग्रेजीमा यसलाई Yellow Russula वा Yellow Brittlegill भनिन्छ। चम्किलो पहेलो रङ हुने हुँदा यसलाई जंगलमा सजिलै देखिन्छ। यो पनि निकै मिठो च्याउ हो।

• कसरी चिन्ने?
  • यसको टोपी चम्किलो पहेँलो रङको हुन्छ।
  • टोपीको मुनि सेतो रङको गिल्स हुन्छ।
  • डाँठ सेतो र एकदमै कमजोर हुन्छ, सजिलै भाँचिन्छ।
  • यसको स्वाद हल्का र मिठो हुन्छ, पिरो हुँदैन (केही Russula प्रजातिहरू पिरो हुन्छन्।)।
• कहाँ र कहिले पाइन्छ?
  • यो जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म पाइन्छ।
  • यो प्रायः सल्ला रूखको नजिक, ओसिलो र घाँसे जंगलमा पाइन्छ।
• कसरी खाने?
  • यो भुट्न, स्ट्युमा हाल्न वा अन्य च्याउसँग मिसाउनको लागि राम्रो हुन्छ।
  • यसको कमजोर बनावटको कारणले यसलाई धेरै बेरसम्म पकाउनु हुँदैन।

---

५. सुओमुमुस्तेसिएनी (Suomumustesieni)

सुओमुमुस्तेसिएनी जंगलमा भन्दा सहरका बगैचा र बाटो छेउतिर पाइन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई Shaggy Ink Cap भनिन्छ। यो अति नाजुक हुन्छ, र टिपेको केही समयपछि विग्रिन थाल्छ। यसलाई टिपेको १-२ घण्टामै पकाइसक्नु पर्छ। नत्र कालो हुँदै जान्छ र स्वाद पनि नमिठो हुन्छ। यसलाई फ्रिजमा नराखी सकेसम्म छिटो पकाए मिठो हुन्छ।

• कसरी चिन्ने?
  • यो लाम्चो, अण्डाकार र सेतो रङको हुन्छ।
  • यसको बाहिरी भागमा खैरो रङको भुत्लादार कत्ला (shaggy scales) हुन्छ।
  • यो कलिलो र पूर्ण सेतो हुँदा मात्र खान योग्य हुन्छ। कालो भएर फक्रेको छ भने खानु हुँदैन।
  • टिपेको केही घण्टामै यो आफैं पग्लिएर कालो मसी जस्तो तरल पदार्थमा परिणत हुन थाल्छ।
• कहाँ र कहिले पाइन्छ?
  • यो अगस्टदेखि अक्टोबरसम्म पाइन्छ।
  • यो जंगलमा भन्दा पनि पार्क, बगैंचा, बाटोको छेउछाउ र मलिलो माटो भएको खुला ठाउँमा बढी पाइन्छ।
• कसरी खाने?
  • यसलाई टिपेको केही घण्टाभित्रै पकाउनुपर्छ।
  • यसलाई बटरमा हल्का भुटेर खानु सबैभन्दा उत्तम हो। यसको स्वाद धेरै नै मिठो हुन्छ।
  • यसलाई क्रिम सुप बनाउन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

महत्वपूर्ण जानकारी!

यो लेख केवल जानकारी र सामान्य मार्गदर्शनको लागि मात्र हो। च्याउको पहिचानको लागि पूर्ण रूपमा यो लेखमा मात्र भर नपर्नुहोस्। यदि तपाईं कुनै च्याउको बारेमा १००% निश्चित हुनुहुन्न भने त्यसलाई कहिल्यै नटिप्नुहोस् र नखानुहोस्। गलत च्याउ खाँदा गम्भीर बिरामी पर्न सकिन्छ वा मृत्यु पनि हुन सक्छ।

च्याउ संकलन गर्दा सधैं अनुभवी व्यक्तिसँग सिक्नुहोस् वा फिनल्यान्डमा पाइने च्याउहरूको बारेमा राम्रो पहिचान पुस्तिका (identification guide book) साथमा राख्नुहोस्। सुरक्षित रहनुहोस् र प्रकृतिको आनन्द लिनुहोस्!