यो 'प्रिमियम' सामाग्री हाम्रा सदस्यका लागि मात्र।
यो 'प्रिमियम' सामाग्री पढ्न हाम्रो 'सहयोगी सदस्य' बन्नुहोस्।
Buy Now — 59 €/Year 4.91 €/ month · Cancel anytimeपहिले नै सदस्य हुनुहुन्छ? तलबाट लग-इन गर्नुहोस्।
हाम्रो सहयोगी सदस्य बन्दा तपाई प्रयोगका सर्तहरू र गोपनीयता नीति अनुसार आफ्नो डेटा प्रशोधन गर्न सहमत हुनुहुन्छ।
(प्रिय पाठक, यो नेपालीलाइनेनका सहयोगी सदस्यहरूले मात्र पढ्न मिल्ने ‘प्रिमियम स्टोरी’ हो। ‘सहयोगी सदस्य’ बनी हामीलाई सघाउनु भएकोमा धेरै-धेरै धन्यवाद।)
फिनल्यान्डमा विशेष गरी वसन्त र गर्मीको समयमा सर्पहरू सक्रिय हुन्छन्। अर्थात् अप्रिलको सुरुवात देखि सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्म फिनल्यान्डमा सर्प पाइने गर्छन्।
यो लेखमा हामी फिनल्यान्डमा पाइने सर्पका प्रकार, तिनीहरूको पहिचान गर्ने तरिका, र विषालु तथा गैर-विषालु सर्पहरूबाट कसरी सुरक्षित रहने भन्ने बारे चर्चा गर्नेछौँ।
माथि भनिएझैँ फिनल्यान्डमा सर्पहरू सामान्यतया अप्रिलदेखि सेप्टेम्बरसम्म सक्रिय हुन्छन् तर कहिलेकाहीँ मार्च महिनामै र अक्टोबरसम्म पनि सर्प देख्न सकिन्छ।
फिनल्यान्डमा सर्पहरू खास गरी दक्षिणी क्षेत्रमा बढी पाइन्छन्। तातो र सुख्खा मौसमले सर्पहरूको गतिविधि बढाउँछ। यो समयमा मानिसहरूसँग सर्पहरूको भेट हुने सम्भावना पनि बढ्छ।
सर्पहरू प्रायः तातो ठाउँहरू जस्तै चट्टान, जङ्गल, र पानीको किनारमा बस्न रुचाउँछन्। फिनल्यान्डमा प्रत्येक वर्ष ५० देखि १५० सर्पको टोकाइका घटनाहरू हुन्छन्, जसमध्ये अधिकांश विषालु सर्प “एडर” (Vipera berus) बाट हुन्छन्।
प्रिय पाठक, हाम्रो सहयोगी सदस्य बनी सम्पूर्ण प्रिमियम सामाग्री पढ्नुहोस्।
फिनल्यान्डको लोककथा र संस्कृतिमा सर्पको मिश्रित छवि पाइन्छ। केही कथाहरूमा यसलाई बुद्धिमत्ता र उपचारको प्रतीक मानिन्छ भने केहीमा नकारात्मक रूपमा चित्रण गरिएको छ। यद्यपि आधुनिक फिनिस समाजमा प्रकृति संरक्षणप्रतिको चेतना बढ्दो छ र सर्पहरूलाई पारिस्थितिक प्रणालीको एक महत्त्वपूर्ण हिस्साको रूपमा हेरिन्छ।
जलवायु परिवर्तनले पनि सर्पहरूको सक्रियता र वितरणमा असर पार्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। गर्मी याम लम्बिने र तापक्रम बढ्ने क्रमले सर्पहरू लामो समयसम्म सक्रिय रहन सक्छन्। यसले मानव-सर्प भेटघाटको सम्भावना बढाउन सक्छ।
फिनल्यान्डमा सर्प देखे नमार्न सुझाव दिइन्छ र आवश्यकता बमोजिम जनावर उद्धार गर्ने आपत्कालीन सेवामा फोन (040 334 2954) गर्न सकिन्छ। सर्पले टोकेमा वा अन्य जनावरका कारण आफ्नै सुरक्षा खतरामा परेमा भने ११२ मा फोन गरी आपत्कालीन सेवा लिनु पर्दछ।
फिनल्यान्डमा पाइने सर्पका प्रकारहरू
फिनल्यान्डमा तीनवटा सर्प प्रजातिहरू र एउटा सर्पजस्तै देखिने ‘वर्म’ पाइन्छन्। यी मध्ये केवल एक विषालु छ। यी हुन्:
कमन युरोपेली एडर वा भाइपर (Vipera berus)
विवरण: यो फिनल्याण्डको एक मात्र विषालु सर्प हो। फिनिसमा यसलाई kyykäärme भनिन्छ। यसको शरीर सामान्यतया खैरो, हल्का खैरो वा कहिलेकाहीँ कालो रङ्गको हुन्छ, र ढाडमा गाढा रङ्गको स्पष्ट देखिने zigzag (टेढोमेढो) धर्का यसको प्रमुख पहिचान हो।
पहिचान: यो सर्प सामान्यतया ५५-९० सेन्टिमिटर लामो हुन्छ, तर फिनल्यान्डमा १०४ सेन्टिमिटरसम्मका भाइपर सर्पहरू पनि देखिएका छन्। यसको टाउकोमा प्रायः “V” वा “X” आकारको चिन्ह हुन्छ। यसको टाउको त्रिकोणात्मक र घाँटीभन्दा चौडा हुन्छ, र आँखाको नानी ठाडो (vertical pupil) हुन्छ।
बासस्थान: एडरहरू घमाइलो, चट्टानी इलाका, जङ्गलका किनारा, घाँसे मैदान र सिमसार क्षेत्रमा बस्न रुचाउँछन्। यिनीहरू प्रायः घाम ताप्न निस्केका बेला देखिन्छन्।
स्वभाव र विष: एडरहरू सामान्यतया लजालु स्वभावका हुन्छन् र मानिसबाट टाढै रहन खोज्छन्। जबसम्म उनीहरूलाई खतरा महसुस हुँदैन वा चलाइँदैन उनीहरूले आक्रमण गर्दैनन्। यद्यपि कहिलेकाँही आत्मरक्षाका लागि डस्न सक्छन्। यसको विष हेमाटोक्सिक (रगतलाई असर गर्ने) प्रकृतिको हुन्छ र टोकाइले गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिहरूमा विषको असर ज्यादा हुन्छ।
एडरको टोकाइलाई कहिल्यै हल्का रूपमा लिनुहुँदैन। यसले टोकेपछि लक्षणहरू तुरुन्तै देखिन सक्छन् र तत्काल चिकित्सकीय सहायता आवश्यक पर्छ। यसको विषले सूजन, रातोपन, वाकवाकी, र गम्भीर अवस्थामा मृत्यु पनि निम्त्याउन सक्छ। यद्यपि फिनल्यान्डमा सर्पको टोकाईबाट हुने मृत्युका घटनाहरू भने अत्यन्तै दुर्लभ छन्।
२. घाँसे/पानी सर्प (Natrix natrix)
विवरण: ग्रास स्नेक फिनल्याण्डमा पाइने अर्को सामान्य सर्प हो। यो फिनल्यान्डको सबैभन्दा ठूलो सर्प हो र देख्दा लामो र डरलाग्दो हुन्छ। फिनिसमा यसलाई rantakäärme भनिन्छ। तर यो सर्प पूर्ण रूपमा विषरहित हुन्छ। यो सामान्यतया एडरभन्दा लामो हुन्छ र कहिलेकाहीँ १.५ मिटरसम्मका घाँसे सर्प पनि देखिन सक्छन्।
पहिचान: यसको रङ्ग जैतुनी हरियो, खैरो वा कालो हुन सक्छ। यसको सबैभन्दा चिनिने विशेषता घाँटीको दुवैतिर पहेँलो वा सेतो अर्धचन्द्राकार दाग हो, जुन कहिलेकाहीँ कालो किनाराले घेरिएको हुन्छ। यसको आँखाको नानी गोलो (round pupil) हुन्छ। यसमा एडरको जस्तो सिगज्याग हुँदैन। यो पानीको नजिकै, जस्तै ताल र खोल्साहरूमा पाइन्छ, र यसलाई “वाटर स्नेक” पनि भनिन्छ।
बासस्थान: नामले नै सङ्केत गरेझैं यो सर्प पानीको नजिक, जस्तै ताल, नदी, समुन्द्र, पोखरी र सिमसार क्षेत्रमा बढी पाइन्छ। यो राम्रो पौडीबाज सर्प हो। यसले प्रायः भ्यागुता, माछा र साना स्तनधारी जीवहरूको शिकार गर्दछ।
स्वभाव: यो सर्प अत्यन्तै लजालु हुन्छ र खतरा महसुस हुनासाथ पानीमा भाग्छ वा मरेको नाटक (playing dead) गर्छ। कहिलेकाहीँ आत्मरक्षाका लागि दुर्गन्धित तरल पदार्थ पनि फाल्न सक्छ। ग्रास स्नेक मानवका लागि कुनै खतरा हुँदैन, बरु यसले इकोसिस्टममा किराफट्याङ्ग्रा र मुसा नियन्त्रणमा मद्दत पुर्याउँछ।
३. स्मूथ स्नेक (Coronella austriaca)
विवरण: स्मूथ स्नेक फिनल्याण्डमा पाइने तेस्रो र सबैभन्दा दुर्लभ सर्प प्रजाति हो। यो सर्प फिनल्यान्डको मुख्य भूभागमा पाइँदैन, र मूलतः आलन्ड टापुहरूमा मात्र देखिन्छ। फिनिसमा यसलाई kangaskäärme भनिन्छ। यो सर्प पनि पूर्णतः विषरहित हुन्छ।
पहिचान: यसको शरीर पातलो र चिल्लो खबटाले ढाकेको हुन्छ, जसकारण यसको नाम “स्मूथ स्नेक” रहन गएको हो। रङ्ग खैरो वा हल्का खैरो हुन्छ, र ढाडमा दुई लहर साना, गाढा धब्बाहरू हुन सक्छन्। टाउकोको छेउबाट आँखा हुँदै घाँटीसम्म एउटा गाढा धर्का गएको हुन्छ। यो सामान्यतया ५०-६० सेन्टिमिटर लामो हुन्छ र यसको आँखाको नानी पनि गोलो हुन्छ। यसको शारीरिक बनावट सानो र पातलो हुन्छ। यसको छालामा सिगज्याग हुँदैन, तर साना धब्बाहरू हुन सक्छन्।
बासस्थान: यो सर्प सुख्खा, घमाइलो र चट्टानी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ, विशेषगरी फिनलयान्डको दक्षिणी र दक्षिणपश्चिमी भागमा यो बढी देखिन्छ। यसको दुर्लभताका कारण यो फिनल्याण्डमा संरक्षित प्रजाति हो। यो सर्पलाई पनि मार्नु हुँदैन।
स्वभाव: स्मूथ स्नेक पनि लजालु र गोप्य स्वभावको हुन्छ। यो प्रायः ढुङ्गामुनि वा झाडीहरूमा लुकेर बस्छ। यो सर्प गैर-विषालु र मानवका लागि हानिरहित छ। यसले प्रायः साना छेपारा र कीराहरू खान्छ।
४. स्लो वर्म (Anguis fragilis)
विवरण: स्लो वर्मलाई प्रायः सर्प ठानिन्छ, तर यो खुट्टाविहीन छेपारो हो। यो खैरो वा तामे रंगको हुन्छ र चिल्लो, चम्किलो छाला हुन्छ।
पहिचान: स्लो वर्मको शरीर सर्पजस्तो देखिए पनि यसको टाउको सानो र गोलाकार हुन्छ, र यो धेरै ढिलो गतिमा चल्छ।
बानीबेहोरा: यो पूर्ण रूपमा हानिरहित छ र कीरा, स्लग, र अन्य साना प्राणीहरू खान्छ।
विषालु र गैर-विषालु सर्पहरूको पहिचान
सर्पहरूको पहिचान गर्न निम्न विशेषताहरूमा ध्यान दिनुहोस्:
- पुतलीको आकार: विषालु एडरको पुतली अण्डाकार हुन्छ, जबकि घाँसे सर्प र स्मूथ स्नेकको पुतली गोलो हुन्छ।
- टाउकोको आकार: एडरको टाउको त्रिकोणीय र फराकिलो हुन्छ, जबकि गैर-विषालु सर्पहरूको टाउको गोलाकार र साँघुरो हुन्छ।
- ढाँचा: एडरमा सिगज्याग धारी वा “V”/”X” चिन्ह हुन्छ, जबकि घाँसे सर्पमा पहेंलो-कालो घाँटीको धारी र स्मूथ स्नेकमा साना धब्बाहरू हुन्छन्।
- टोकाइको चिन्ह: एडरको टोकाइमा दुईवटा साना प्वालहरू (३-४ मिलिमिटरको दूरीमा) देखिन्छ, जुन यसको विषालु दाँतका कारण हुन्छ।
सर्पको टोकाइबाट बच्ने उपायहरू
फिनल्यान्डमा सर्पको टोकाइबाट सुरक्षित रहन निम्न सुझावहरू पालना गर्नुहोस्:
- लामो बुट र सुरक्षित लुगा लगाउनुहोस्: जंगल, चट्टानी क्षेत्र, वा पानीको किनारमा हिँड्दा बाक्लो बुट र लामो प्यान्ट लगाउनुहोस्।
- हल्ला गर्नुहोस्: सर्पहरू मानवको उपस्थितिबाट डराउँछन्। हिँड्दा खुट्टाले भुइँमा आवाज निकालेर हिड्नुहोस्। यसले सर्पहरूलाई भाग्न प्रेरित गर्छ।
- सर्पलाई नछुनुहोस्: सर्पलाई समात्ने वा उत्तेजित गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्। एडरले केवल उत्तेजित भएमा टोक्छ।
- जंगलमा सतर्क रहनुहोस्: सर्पहरू प्रायः चट्टान, झाडी, वा घाँसमा लुक्छन्। यस्ता ठाउँहरूमा हात वा खुट्टा राख्नुअघि जाँच गर्नुहोस्।
सर्पको टोकाइ भएमा के गर्ने?
यदि सर्पले टोकेमा निम्न कदमहरू चाल्नुहोस्:
- तुरुन्त अस्पताल जानुहोस्: एडरको टोकाइले सूजन, रातोपन, वाकवाकी, वा गम्भीर अवस्थामा एलर्जी प्रतिक्रिया निम्त्याउन सक्छ। ११२ मा फोन गर्नुहोस् र तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता लिनुहोस्।
- टोकिएको अंगलाई नचलाउनुहोस्: टोकिएको हात वा खुट्टालाई स्थिर राख्नुहोस् र सम्भव भएमा माथि उठाउनुहोस्।
- ब्यान्डेज प्रयोग गर्नुहोस्: हल्का दबाब भएको ब्यान्डेजले विषको फैलावटलाई ढिलो गर्न सक्छ, तर प्रत्येक घण्टामा ५ मिनेटको लागि खोल्नुहोस्।
- हाइड्रोकोर्टिसोन प्रयोग नगर्नुहोस्: फिनल्यान्डमा उपलब्ध hydrocortisone ट्याबलेटहरू सर्पको टोकाइको लागि प्रभावकारी हुँदैनन्। त्यसैले त्यो प्रयोग नगर्नुहोस्।
- 112 Suomi एप प्रयोग गर्नुहोस्: यदि तपाईं जंगलमा एक्लै हुनुहुन्छ र अवस्था गम्भीर छ भने यो एपले आपतकालीन सेवालाई तपाईंको स्थान पत्ता लगाउन सहयोग गर्छ।
संरक्षण र जागरूकता
फिनल्यान्डमा सर्पहरू कानुनी रूपमा संरक्षित छन्। यी सर्पहरूलाई मार्न वा तिनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानमा हस्तक्षेप गर्न निषेध छ। सर्पहरू पारिस्थितिक प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्। तिनीहरूले साना मुसा, छेपारो, र भ्यागुताहरूलाई नियन्त्रण गर्छन्।
फिनल्यान्डको सर्पहरूबारे जागरूकता र सही जानकारीले डरलाई कम गर्न सकिन्छ। सर्पहरू सामान्यतया मानवसँग सम्पर्कबाट बच्न रुचाउँछन् र सही सावधानी अपनाए तिनीहरूसँग सुरक्षित रूपमा सहअस्तित्व कायम गर्न सकिन्छ। यदि तपाईं सर्पहरूबारे थप जान्न चाहनुहुन्छ भने फिनल्यान्डको प्राकृतिक संरक्षण संघ (Finnish Association for Nature Conservation) को वेबसाइट वा स्थानीय वन्यजन्तु विशेषज्ञहरूसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।
